Het verhaal begint in 2012 met een braakliggend terrein in het midden van een Brusselse tuinwijk, een eigenaar die op zoek is naar ideeën om de sociale banden in de wijk opnieuw aan te halen en een burgerproject dat nieuwe gewoontes voor voedselconsumptie verkent.

Boerderij Kwartelzang ligt in de tuinwijk Le Logis in Bosvoorde. Het is een van de eerste projecten van die omvang in het Brussels Gewest. De vzw ontwikkelt een collectief landbouwproject, een echte “common”, een plaats voor ontmoeting en uitwisseling, een laboratorium dat telkens weer nieuwe experimenten opzet.

FOCUS illu 5

Het tuin- en landbouwbedrijf mag tijdelijk gebruikmaken van een terrein van de tuinwijk Le Logis-Floréal dat is bestemd voor woningbouw, maar het ongekende succes van dit initiatief roept vragen op over het evenwicht van functies in de wijk en vooral over het woningbouwprogramma in het nieuwe gemeentelijke huisvestingsplan dat werd goedgekeurd in 2014. In dit plan is sprake van de bouw van zo’n 200 woningen in de Aartshertogenwijk, waarvan er 70 op het veld zouden komen. Eind 2014 stelde het Brussels Hoofdstedelijk Gewest Innovirisbudgetten ter beschikking voor cocreatief onderzoek rond voeding. Het collectief Ferme du Chant des Cailles (FCC) deed hiervoor een beroep op een ervaren team (stedenbouwkundig bureau ERU, universitaire onderzoekers UCL-LOCI en agentschap voor sociale communicatie Alter). In 2017 zetten zij het project SAULE op voor een “symbiose van stadslandbouw, huisvesting en leefmilieu”, dat in 2017 van start ging voor een duur van drie jaar.

Het doel was om vanuit de lokale ervaring van het collectief na te gaan welke plaats landbouw moet krijgen in de stad. Deze nieuwe functie werd ontwikkeld met veel inzet van burgers en breidde zich al snel uit. De werking werd gediversifieerd en geprofessionaliseerd. De onderzoekers onderzochten een groot aantal vragen over de territoriale aspecten van het landbouwproject en het huisvestingsplan, over de geschiedenis van de wijk en vooral over de implicatie en de motivatie van de betrokkenen van het landbouwproject, bewonersgroepen, lokale organisaties en de gewestelijke en gemeentelijke besluitvormers. Ze keken ook naar de weerslag en de wisselwerking van projecten en het ontwikkelingspotentieel daarvan. Op basis van drie werkhypothesen en drie scenario’s kwamen ze tot een realistische programmatie die beantwoordde aan ieders verwachtingen. Wat houdt die in?

Het verslag dat het team opstelde na drie jaar onderzoek schetst het kader: het veld aan de Kwartellaan is een terrein van 3 ha dat resteert uit het landbouwverleden en nooit bebouwd werd. Het werd tot in 2010 gebruikt door een landbouwer en wordt gekenmerkt door een rijke en zeer vruchtbare leem- en kleigrond, die uitermate geschikt is voor tuinbouw. Het burgercollectief betrok het veld in 2012 op tijdelijke basis, dankzij de hulp van de eigenaar, de OVM Le Logis. Het collectief organiseerde en verruimde al snel zijn activiteiten en kon in 2016 een productiecoöperatie opzetten en drie werknemers in dienst nemen (in 2020 waren het er al tien). De originaliteit van het voedingsproject van de boerderij Kwartelzang was de opdeling in verschillende productiepijlers, met een burgergroep die een collectieve tuin en een duurzame wijk ontwikkelt en daarnaast een groep van professionals bestaande uit drie eenheden voor de groenteteelt, de schapenhouderij en aromatische planten. Het collectief raakte al snel betrokken in de wijk via de werking van de duurzame wijk en de collectieve tuin, maar ook via de leerkrachten van de naburige scholen. Er werden activiteiten en evenementen georganiseerd met de bewoners en met de scholen. De landbouwfunctie maakte een opmars in de tuinwijk met bijvoorbeeld bijenkasten en kippenhokken. Ook de schaapskudde werd uitgebreid naar meerdere plaatsen in de wijk (zoals het klooster in de Wienerlaan en de Villa Miraval). De professionele groenteteelt was gebaseerd op het Vlaamse CSA (community supported agriculture) model van de plukboerderijen.*

Vanaf 2016, toen het SAULE-project in opbouw was, moedigden de lokale spelers, Le Logis en Floréal, met de steun van de gemeente, de uitbouw van de standslandbouw aan. Ze sloegen de handen ineen om de vestiging van de boerderij Kwartelzang te bestendigen.

Uit het actieonderzoek is gebleken hoe de boerderij Kwartelzang in enkele jaren tijd een zeer actief burgercollectief is geworden, een sterk project dat steeds meer bewoners uit de wijk en zelfs van daarbuiten betrekt. Voor of veeleer met het collectief overstijgt de stadslandbouw de voedselvoorziening en wordt het een didactisch, educatief en sociaal inclusief gebeuren, een zinvol samenlevingsproject dat oplossingen biedt voor maatschappelijke en milieuproblemen. De tabel met de voordelen van de stadslandbouw die werd opgesteld tijdens het onderzoek toont de diversiteit en de rijkdom van het project en was de basis voor de balans die de boerderijmedewerkers opmaakten. Een voedingsenquête bij de bewoners van de tuinwijk en vooral bij de meer kansarme bewoners van de wijk toonde aan dat het voedselmodel van de boerderij kan worden aangepast, zodat een nog groter deel van deze kansarme bevolking erbij betrokken raakt. De boerderij zal aangepaste tarieven en pluksystemen invoeren om deze doelgroep te bereiken.

Het onderzoek belicht ook de specifieke situatie van de buurt waarin de tuinwijken Le Logis en Floréal liggen. Ze zijn voortgekomen uit het inspirerende ideaal dat de ontwerpers aan het begin van de 20ste eeuw voor ogen hadden: een stadsdeel dat stoelt op samenwerking en gelijkheid, met toegankelijke huisvesting voor bescheiden inkomens en waar de voedselvoorziening is opgenomen in een uitgekiend plattelandslandschap bestaande uit moestuinen, boomgaarden, kwekerijen en velden. Le Logis en Floréal vormen een uitzonderlijk coherent en goed bewaard voorbeeld van dit model. De landbouwfunctie dreigt evenwel te verdwijnen. Slechts weinig bewoners telen nog hun eigen groenten en van de oorspronkelijke fruitbomen blijven er niet veel meer over.

Met de ontwikkeling van het project op het Kwartelveld en de repercussies op de wijk is Le Logis zich bewust geworden van de waarde van de fruitbomen en zijn de collectieve pluksessies hervat. Deze sessies vonden regelmatig plaats in de vorige eeuw en vormen belangrijke momenten voor sociale cohesie voor de buurtbewoners.

Het onderzoek gaat verder bij de beheerders van de tuinwijk. De twee woningcoöperaties Le Logis en Floréal fusioneerden in 2018, maar ook de nieuwe Brusselse gewestelijke voorschriften beginnen hun stempel te drukken op de bewoning en het beheer van de woningen (eengemaakte gewestelijke lijst voor toegang tot sociale woningen, mutatieplan, enz.). De bevolking van de 1.765 sociale woningen van de wijk wordt ouder en kansarmer: de nieuwe bewoners zijn voor een groot deel alleenstaande moeders met kinderen. Het probleem is echter vooral dat zeer veel woningen wachten op renovatie. Meer dan 200 woningen van Floréal zijn momenteel onbewoond. Het gaat vooral om grote woningen en het is zeer moeilijk om het mutatieplan te realiseren dat het Brussels Gewest oplegt. Dat is bedoeld om de grootte van de woningen af te stemmen op die van het gezin wanneer de kinderen het huis uit zijn en alleenstaande personen die dat wensen te herhuisvesten in een geschikte ruimte.

Al deze vaststellingen bieden uitgangspunten voor een gezamenlijke denkoefening van de betrokken actoren.

Via openbare debatten, buurtbezoeken en workshops worden deze mogelijkheden onderzocht met de bewoners, de overheidsinstanties en externe deskundigen. De econoom Philippe Defeyt biedt inspiratie met zijn stelling dat het bij huisvesting, zoals bij alles, noodzakelijk is om een gemakkelijke keuze voor nieuw te vermijden. In plaats daarvan moeten we de middelen optimaliseren en leren die te benutten. We moeten dus oog hebben voor het potentieel van de wijk. De 12 woonblokken van de tuinwijk kunnen door verhoging uitgebreid worden met ongeveer 36 woningen. De architecten van UCL-LOCI hebben zich over de technische oplossingen gebogen, zoals een lichte constructie met houtskelet om de gebouwen te verhogen en een bouwmethode die geluidsoverlast beperkt. Het is ook belangrijk om een gemend programma te ontwikkelen, zodat er meer functies komen in de wijk. Het doel is om zo veel mogelijk bruikbare landbouwgrond te behouden en tegelijk te zorgen voor collectieve wijkvoorzieningen, zoals bijvoorbeeld landbouwlokalen die iedereen kan gebruiken.

SAULE heeft een programma van de toekomst geschetst: aan de rand van het veld kan een compacte constructie komen met wijklokalen, landbouwvoorzieningen en een twaalftal “vernieuwende” collectieve woningen op de bovenverdiepingen om in te spelen op de woningvraag. Op deze manier zou de geplande huisvesting beter verdeeld worden over de wijk zonder bijkomend grondbeslag en zouden er meer wijkvoorzieningen komen. De boerderij kan beschikken over een technisch lokaal en een overdekte ruimte om activiteiten te organiseren. Het voedingsnetwerk kan blijven groeien op de schaal van de wijk met de steun van de tuiniers van Le Logis-Floréal. De bewoners van de tuinwijk kunnen nog meer genieten van de weldaden van de stadslandbouw.

Marie Demanet, vzw ERU

Meer info: http://saule-webdoc.be/

* De consumenten kunnen het hele jaar door komen plukken op het veld. Een jaarabonnement bedraagt ongeveer 1 euro per dag per volwassene. Dit pluksysteem heeft veel voordelen: het creëert een band tussen boeren en consumenten, vermindert het werk van de groentetelers, vermindert verlies en creëert een vertrouwensrelatie. Maar het systeem heeft ook beperkingen en is niet geschikt voor elk publiek.

Aller au contenu principal - Overslaan en naar de inhoud gaan